
Uczymy się, by lepiej uczyć – job shadowing w Dublinie: edukacja więzienna, reintegracja społeczna i kultura
W irlandzkich więzieniach edukacja jest częścią państwowego systemu szkolnictwa. Osadzeni mogą zdobywać kwalifikacje uznawane w całym kraju, zdobywać wiedzę na wszystkich poziomach (szkoła podstawowa – szkoła ponadpodstawowa – studia wyższe), regularnie uczestniczyć w zajęciach artystycznych, a po wyjściu na wolność kontynuować naukę i korzystać z pomocy w znalezieniu pracy. Podczas job shadowingu w Dublinie poznawaliśmy ten system od środka – odwiedzaliśmy więzienia, obserwowaliśmy pracę nauczycieli i spotykaliśmy się z organizacjami wspierającymi byłych osadzonych. Zobaczyliśmy rozwiązania, które warto wykorzystać w Polsce, ale też takie, które potwierdziły sens działań prowadzonych od lat przez Fundację Dom Kultury.
W dniach 20–23 października 2026 roku czteroosobowy zespół Fundacji uczestniczył w job shadowingu w City of Dublin FET College – Educational Services to Prisons, działającym w ramach City of Dublin Educationand Training Board (ETB).
Wyjazd odbył się w ramach projektu „Uczymy się, by lepiej uczyć”, dofinansowanego z programu Erasmus+ KA122-ADU.
Edukacja w irlandzkich więzieniach
W Irlandii za edukację więzienną odpowiadają publiczne instytucje zajmujące się kształceniem dorosłych, które współpracują z irlandzką służbą więzienną. Nauczyciele pracują w więziennych centrach edukacyjnych, a nauka odbywa się według standardów obowiązujących także poza więzieniami.
Odwiedziliśmy centra edukacyjne w więzieniach Mountjoy Male Prison, Mountjoy West Prison i Cloverhill Prison. Obserwowaliśmy pracę nauczycieli, poznawaliśmy organizację zajęć i rozmawialiśmy o prowadzeniu edukacji w warunkach więziennych.
Program nauczania jest bardzo szeroki. Obejmuje podstawy: czytanie, pisanie, matematykę, języki obce i obsługę komputera, ale także zajęcia artystyczne, rozwój osobisty, przygotowanie zawodowe oraz kursy prowadzące do uzyskania kwalifikacji. Można uczyć się malarstwa, rysunku, ceramiki, muzyki, fotografii i innych dziedzin twórczości.
Nauka jest planowana indywidualnie. Nauczyciele sprawdzają, jakie umiejętności mają uczestnicy, czego chcą się nauczyć i jakiego wsparcia potrzebują. Na tej podstawie dobierają zajęcia, dostosowują tempo pracy i oceniają postępy. Ma to szczególne znaczenie w przypadku osób, które wcześniej przerwały edukację, mają trudności z czytaniem i pisaniem albo wracają do nauki po wielu latach.
Ważną rolę odgrywają zajęcia komputerowe. W irlandzkich więzieniach, podobnie jak w polskich, dostęp do Internetu i urządzeń elektronicznych jest ograniczony, dlatego nauczyciele korzystają z zatwierdzonego sprzętu i materiałów edukacyjnych przygotowanych do pracy bez dostępu do sieci. Uczą obsługi komputera, korzystania z programów biurowych i innych umiejętności cyfrowych przydatnych w nauce i pracy.
W irlandzkich więzieniach można zdobywać takie same kwalifikacje jak w szkołach dla dorosłych poza więzieniem. Potwierdzają je certyfikaty wydawane w systemie QQI (Quality and Qualifications Ireland). Uczestnicy kursów wykonują zadania, przygotowują prace i przystępują do egzaminów, a ich osiągnięcia są oceniane według określonych, ogólnopaństwowych standardów. Zdobyte kwalifikacje są uznawane w całej Irlandii. Można je przedstawić przyszłemu pracodawcy albo wykorzystać przy zapisywaniu się na kolejne kursy. Co ważne, nawet ukończenie części programu może zostać potwierdzone odpowiednim certyfikatem.
W City of Dublin ETB duży nacisk kładzie się na indywidualne podejście do uczestników zajęć. Wielu z nich ma za sobą przerwaną edukację, trudne doświadczenia życiowe lub problemy z podstawowymi umiejętnościami. Nauczyciele dostosowują metody do ich możliwości, dbają o atmosferę zajęć i reagują na problemy utrudniające naukę. Muszą przy tym uwzględniać zasady bezpieczeństwa obowiązujące w więzieniu i ściśle współpracować z funkcjonariuszami Irish Prison Service.
Wizyta w Mountjoy Male Prison, Mountjoy West Prison i Cloverhill Prison
Fot. Archiwum Fundacji Dom Kultury
Edukacja i praca po wyjściu z więzienia
Jak kontynuować naukę po opuszczeniu zakładu karnego? Gdzie zdobyć nowe kwalifikacje i kto pomoże znaleźć zatrudnienie? W Dublinie odwiedziliśmy dwie instytucje, które zajmują się właśnie tym.
Pathways Centre jest ośrodkiem edukacyjnym działającym w ramach City of Dublin ETB. Pomaga osobom, które opuściły więzienie lub przygotowują się do zakończenia odbywania kary. Można tu kontynuować naukę, przygotować się do egzaminów, skorzystać z poradnictwa zawodowego i psychologicznego.
Oferta jest szeroka: język angielski, matematyka, obsługa komputerów, grafika i produkcja wideo, zajęcia artystyczne, gotowanie czy przygotowanie do rozmów kwalifikacyjnych. Ośrodek zapewnia wsparcie osobom zmagającym się z uzależnieniami. Część zajęć prowadzi do zdobycia uznawanych kwalifikacji.
Wizyta w Pathways Centre
Fot. Archiwum Fundacji Dom Kultury
The Bridge Project to organizacja społeczna wspierająca osoby z doświadczeniem więzienia, uzależnień i trudności ze znalezieniem pracy. Prowadzi kursy zawodowe, zajęcia rozwijające umiejętności społeczne i programy przygotowujące do zatrudnienia. Uczestnicy mogą uczyć się między innymi gotowania, fryzjerstwa, napraw rowerów, podstaw remontów i obsługi komputera.
Bridge prowadzi także przedsiębiorstwo społeczne Clean Slate, które wykonuje prace porządkowe i usługi związane z dbaniem o budynki. Zatrudnia osoby, którym trudno znaleźć pracę ze względu na przeszłość więzienną. Mogą one zdobyć doświadczenie zawodowe, nauczyć się pracy w zespole i uzyskać referencje przydatne podczas poszukiwania kolejnego zatrudnienia.
Pathways Centre zapewnia przede wszystkim edukację i poradnictwo, a Bridge łączy szkolenia z praktyką zawodową i wsparciem społecznym. Obie instytucje współpracują z innymi organizacjami oraz służbami odpowiedzialnymi za pomoc osobom opuszczającym więzienia.
Wizyta w The Bridge Project
Fot. Archiwum Fundacji Dom Kultury
Time Well Spent – dobrze wykorzystany czas: Sztuka z irlandzkich więzień
Jednym z najciekawszych punktów programu była wystawa Time Well Spent w galerii Rua Red w Tallaght. Zaprezentowano na niej prace artystyczne stworzone w 14 irlandzkich więzieniach i trzech ośrodkach dla osób po opuszczeniu więzienia.
Wystawę przygotowała Órla McGovern, etnolożka, kuratorka i badaczka związana z University College Dublin. Współpracował z nią Tom Shortt, Arts Officer w Irish Prison Service – funkcjonariusz służby więziennej odpowiedzialny za sztukę! Sam fakt istnienia takiego stanowiska pokazuje, jak poważnie Irlandczycy traktują działalność artystyczną w więzieniach.
Przez trzy miesiące Órla McGovern i Tom Shortt odwiedzali więzienia w całym kraju, spotykali się z autorami prac, rozmawiali o ich twórczości i wybierali dzieła na wystawę.
Na ekspozycji znalazły się rysunki, obrazy, pejzaże, ceramika, misterne modele przestrzenne i prace wykonane w różnych technikach. Uderza przede wszystkim ich wysoki poziom artystyczny. Nie ma tu wrażenia przypadkowej prezentacji amatorskich prac ani skojarzeń z tak zwaną sztuką naiwną. To interesująca, różnorodna twórczość, pokazana na znakomicie przygotowanej, profesjonalnej wystawie.
Wysoki poziom prezentowanych prac jest rezultatem systematycznej edukacji artystycznej. W irlandzkich więzieniach zajęcia plastyczne są stałym elementem programu nauczania. Prowadzą je nauczyciele i zapraszani artyści, a uczestnicy mają czas na poznawanie różnych technik, eksperymentowanie i rozwijanie własnego stylu.
Time Well Spent pokazuje, jakie rezultaty przynosi taka systematyczna praca. Jednocześnie umożliwia artystom tworzącym w więzieniach zaprezentowanie swojej twórczości publiczności poza murami zakładów karnych.
Wystawa powstała dzięki współpracy galerii Rua Red, irlandzkiej służby edukacji więziennej i Education and Training Boards. Dla nas, prowadzących od lat warsztaty artystyczne w polskich więzieniach i wydających magazyn „W Kratkę”, była szczególnie interesującym doświadczeniem.
Wizyta w galerii Rua Red w Tallaght
Fot. Archiwum Fundacji Dom Kultury
Co dalej?
Fundacja Dom Kultury od 2011 roku realizuje w polskich więzieniach projekty literackie, dziennikarskie, teatralne, muzyczne i artystyczne. Wydajemy magazyn „W Kratkę”, prowadzimy blog eWKratke.pl oraz rozwijamy internetowe Informatorium dla osób osadzonych i ich bliskich.
Podczas job shadowingu mogliśmy porównać nasze doświadczenia z irlandzkimi rozwiązaniami. Szczególnie zainteresowała nas organizacja edukacji w ramach publicznego systemu kształcenia dorosłych, możliwość zdobywania oficjalnych kwalifikacji oraz stała obecność sztuki w programach edukacyjnych więzień.
Dużo rozmawialiśmy również o naszych projektach. Irlandzcy partnerzy poznali działania Fundacji i sposób, w jaki współpracujemy ze Służbą Więzienną w Polsce.
Chcemy kontynuować współpracę z City of Dublin ETB oraz poznanymi w Dublinie organizacjami wspierającymi osoby z doświadczeniem więzienia. Planujemy złożyć kolejny wniosek do programu Erasmus+, aby we wrześniu 2027 roku zaprosić irlandzkich edukatorów i przedstawicieli organizacji społecznych do Warszawy. Chcielibyśmy pokazać im nasze działania w polskich więzieniach, kontynuować wymianę doświadczeń, a być może przygotować wspólny projekt.
Guinness Storehouse – dziedzictwo kulturowe i odpowiedzialność społeczna biznesu
Podczas pobytu w Dublinie znaleźliśmy też czas na poznawanie irlandzkiego dziedzictwa kulturowego. Jednym z najbardziej zaskakujących doświadczeń była wizyta w Guinness Storehouse.
Poszliśmy tam dla rozrywki, a wyszliśmy zafascynowani sposobem, w jaki opowiedziano historię browaru działającego od 1759 roku. Siedem pięter ekspozycji w dawnym zakładzie fermentacji, multimedia, interaktywne instalacje, archiwalia, historia technologii i reklamy – wszystko składa się na znakomicie zaprojektowaną przestrzeń edukacyjną.
Zainteresowała nas również historia społecznego zaangażowania rodziny Guinnessów, która od XIX wieku finansowała budownictwo mieszkaniowe dla osób o niskich dochodach, inicjatywy zdrowotne i edukacyjne. Ta tradycja znajduje współczesną kontynuację w działalności firmy Diageo, właściciela marki Guinness.
W 2025 roku Diageo, Guinness i Guinness Storehouse utworzyły Guinness Dublin 8 Community Fund, przeznaczając milion euro na pięć lat wsparcia lokalnych organizacji i projektów związanych z edukacją, rozwojem społeczności oraz zrównoważonym rozwojem. W 2026 roku pierwsze środki trafiły do organizacji działających w dzielnicy Dublin 8. Podczas spotkania w The Bridge Project dowiedzieliśmy się, że organizacja korzysta ze wsparcia Guinnessa. To konkretny przykład zaangażowania firmy w pomoc osobom z doświadczeniem więzienia, które potrzebują wsparcia w zdobyciu kwalifikacji i znalezieniu pracy.
Wizyta w Guinness Storehouse była więc nie tylko okazją do poznania historii jednego z najbardziej rozpoznawalnych irlandzkich produktów, ale także interesującym przykładem wykorzystania dziedzictwa przemysłowego do edukacji oraz łączenia działalności komercyjnej z odpowiedzialnością za lokalną społeczność.
Zwiedzanie Guinness Storehouse
Fot. Archiwum Fundacji Dom Kultury
Czego nauczyliśmy się w Dublinie?
Job shadowing w Dublinie utwierdził nas w przekonaniu, że edukacja więzienna powinna być pełnoprawną częścią edukacji dorosłych, a nie odrębną działalnością prowadzoną wyłącznie na potrzeby więzienia. O jej wartości decydują jakość i ciągłość nauczania oraz możliwość wykorzystania zdobytej wiedzy i umiejętności po odbyciu kary.
Irlandzkie doświadczenia pokazały nam, jak ważna jest współpraca różnych instytucji. Szkoły, służba więzienna, organizacje społeczne i pracodawcy mają odmienne zadania, ale ich działania mogą się uzupełniać. Dzięki temu osoba opuszczająca więzienie może kontynuować rozpoczętą edukację, zdobywać kolejne kwalifikacje i otrzymać pomoc w znalezieniu zatrudnienia.
Ważny jest dla nas wniosek dotyczący edukacji kulturalnej. Jej efekty zależą w dużej mierze od systematyczności zajęć i możliwości rozwijania umiejętności przez dłuższy czas. Irlandzkie doświadczenia dostarczają nam kolejnych argumentów za tworzeniem długofalowych programów artystycznych w polskich więzieniach i zapewnieniem im stabilnych warunków działania.
Te obserwacje chcemy przełożyć na konkretne działania Fundacji Dom Kultury. Wykorzystamy je przy przygotowywaniu kolejnych projektów, w rozmowach z polską Służbą Więzienną oraz w rozwijaniu współpracy z instytucjami edukacyjnymi i organizacjami zajmującymi się reintegracją społeczną. Chcemy dzielić się zdobytą wiedzą z naszymi partnerami i wspólnie zastanawiać się, które rozwiązania można zastosować w polskich warunkach.
Wyjazd pokazał nam, jak duże możliwości daje program Erasmus+ organizacjom takim jak nasza. Dzięki niemu możemy poznawać europejskie doświadczenia bezpośrednio w miejscach, w których powstają i są wykorzystywane, porównywać metody pracy oraz nawiązywać kontakty z ludźmi zajmującymi się podobnymi problemami. To okazja nie tylko do zdobywania wiedzy, ale także do dzielenia się własnym doświadczeniem i rozwijania międzynarodowej współpracy.
Z Dublina wróciliśmy z nowymi pomysłami i kontaktami, które chcemy wykorzystać w dalszej działalności Fundacji. Najważniejsze będzie teraz przełożenie zdobytej wiedzy na praktykę – tak, aby doświadczenia irlandzkich partnerów pomogły nam rozwijać edukację i działania kulturalne w polskich więzieniach.
20-23 października 2026 roku
Irlandzki system edukacji więziennej i QQI
W październiku 2026 roku zespół Fundacji Dom Kultury uczestniczył w job shadowingu w Dublinie, zorganizowanym we współpracy z City of Dublin Education and Training Board (ETB). Odwiedziliśmy trzy więzienia i dwa ośrodki wspierające osoby po odbyciu kary, obserwowaliśmy pracę nauczycieli i poznawaliśmy organizację irlandzkiego systemu edukacji więziennej. Szczególnie zainteresowało nas to, że nauka w więzieniach jest częścią publicznego systemu kształcenia dorosłych, a zdobywane tam kwalifikacje są uznawane w całym kraju. Jak to działa w praktyce? Kto odpowiada za nauczanie, jaką rolę odgrywają instytucje ETB i czym jest system kwalifikacji QQI? Wyjaśniamy to w artykule przygotowanym na podstawie doświadczeń z naszego wyjazdu zrealizowanego w ramach projektu „Uczymy się, by lepiej uczyć”, dofinansowanego z programu Erasmus+ KA122-ADU.
Edukacja więzienna w Irlandii podlega Ministerstwu Edukacji, a nie samej Służbie Więziennej czy Ministerstwu Sprawiedliwości. W praktyce oznacza to, że funkcjonuje ona w bardzo podobny sposób jak edukacja poza więzieniami. Dotyczy to także systemu kwalifikacji i certyfikatów.
Osoby uczące się w irlandzkich więzieniach mogą uzyskać kwalifikacje uznawane w krajowym systemie NFQ. Dotyczy to zarówno przedmiotów szkolnych, takich jak język irlandzki czy matematyka, jak i zajęć rozwijających umiejętności praktyczne, na przykład gotowania, opieki nad innymi osobami czy muzyki.
Quality and Qualifications Ireland (QQI) to niezależna instytucja państwowa odpowiedzialna za zapewnianie jakości edukacji w Irlandii. Jednym z jej zadań jest prowadzenie Krajowych Ram Kwalifikacji (National Framework of Qualifications – NFQ). NFQ to system klasyfikacji kwalifikacji uzyskiwanych w ramach edukacji i szkoleń prowadzonych przez irlandzkie instytucje edukacyjne.
System obejmuje dziesięć poziomów, z których każdy odpowiada określonemu poziomowi wykształcenia lub kwalifikacji. Pierwszych pięć poziomów związanych jest z edukacją na poziomie szkoły średniej, a Leaving Certificate, czyli egzamin kończący irlandzką szkołę średnią, odpowiada poziomowi 5. Dyplom licencjacki odpowiada poziomowi 7 lub 8, natomiast stopień doktora – poziomowi 10.
Podczas naszych październikowych wizyt w placówkach edukacyjnych działających w dublińskich więzieniach terminy QQI i NFQ pojawiały się wielokrotnie.
System kwalifikacji jest realizowany przez nauczycieli zatrudnianych przez regionalne Education and Training Boards (ETB), czyli instytucje odpowiedzialne za edukację i szkolenia zawodowe.
Nasza wizyta odbyła się we współpracy z City of Dublin ETB. Instytucje ETB nie tylko organizują edukację i zarządzają nią, ale także zatrudniają i szkolą nauczycieli pracujących zarówno w zwykłych placówkach edukacyjnych, jak i w więzieniach.
Oznacza to, że edukacja w irlandzkich więzieniach jest prowadzona niezależnie od służby więziennej, dzięki czemu może być zorganizowana na zasadach zbliżonych do powszechnego systemu edukacji.
ETB odpowiadają także za kształcenie dorosłych poza więzieniami. Na przykład nauczyciele, których spotkaliśmy w Pathways Centre w Dublinie – ośrodku, w którym osoby po opuszczeniu więzienia mogą kontynuować naukę, zarówno w ramach programów związanych ze zwolnieniem warunkowym, jak i z własnej inicjatywy – są zatrudniani i szkoleni przez City of Dublin ETB.
Dzięki temu edukacja więzienna w Irlandii ma wspólną strukturę organizacyjną, a nauczyciele przechodzą podobne przygotowanie zawodowe. Oznacza to także, że osoby osadzone w różnych dublińskich więzieniach mogą korzystać z edukacji prowadzonej według podobnych zasad.
Takie podejście do edukacji i kwalifikacji więziennych odzwierciedla coś, co wielokrotnie obserwowaliśmy podczas naszej wizyty: chociaż warunki nauczania są inne, a w szkołach więziennych obowiązują dodatkowe środki bezpieczeństwa, podstawowe zasady edukacji nie różnią się znacząco od tych stosowanych poza więzieniami.
Pokazuje to, jak zmiana sposobu myślenia o edukacji więziennej może przyczynić się do stworzenia lepszych warunków nauki.
Podczas naszych wizyt nauczyciele nigdy nie nazywali osób uczestniczących w zajęciach „więźniami” ani „osadzonymi”. Zawsze mówili o nich „uczniowie”.
Ta różnica w postrzeganiu uczestników zajęć znajduje odzwierciedlenie w sposobie nauczania. Kiedy nauczyciele nie traktują uczniów jako potencjalnego zagrożenia, łatwiej jest budować bardziej osobiste relacje oparte na wzajemnym zaufaniu.
W praktyce włączenie elementów powszechnego systemu edukacji do nauczania więziennego pomaga także w późniejszej reintegracji społecznej.
Podejście oparte na większym zrozumieniu i życzliwości zachęca uczniów do twórczego wyrażania siebie oraz rozwijania zainteresowań i pasji, na które być może nigdy wcześniej nie mieli szansy.
Ponadto włączenie edukacji więziennej do systemów NFQ i QQI znacznie ułatwia osobom podjęcie pracy lub kontynuowanie nauki po opuszczeniu zakładu karnego.
Wszystkie programy edukacyjne realizowane w więzieniach odpowiadają określonym poziomom NFQ. Dzięki temu zdobyte wykształcenie i umiejętności można przedstawić w sposób zrozumiały także poza więzieniem.
Dla pracodawców oznacza to możliwość łatwego sprawdzenia poziomu kwalifikacji osoby, która odbywała karę pozbawienia wolności i ocenienia, czy spełnia ona wymagania do objęcia danego stanowiska. Jeżeli ktoś chce kontynuować naukę na uczelni lub podjąć studia wyższe, osiągnięcia edukacyjne zdobyte w więzieniu mogą zostać uwzględnione przy uznawaniu punktów i kwalifikacji wymaganych do przyjęcia na określone kierunki studiów.
Irlandzki system edukacji więziennej pokazuje, jak duże znaczenie ma powiązanie nauki w więzieniu z publicznym systemem kształcenia dorosłych. Wspólne standardy nauczania, uznawane kwalifikacje i możliwość kontynuowania edukacji po odbyciu kary sprawiają, że wiedza i umiejętności zdobyte w więzieniu zachowują swoją wartość także poza jego murami.
Z irlandzkich doświadczeń wynika przede wszystkim, że skuteczna edukacja więzienna wymaga rozwiązań systemowych, a nie wyłącznie zaangażowania poszczególnych nauczycieli czy organizacji. Potrzebne są jasno określone kompetencje instytucji, odpowiednio przygotowana kadra, stabilne programy nauczania i współpraca między edukacją a systemem penitencjarnym. Równie ważne jest uwzględnienie edukacji więziennej w polityce oświatowej państwa i zapewnienie jej odpowiedniego finansowania.
Dla Fundacji Dom Kultury to ważne argumenty w rozmowach z polską Służbą Więzienną i instytucjami odpowiedzialnymi za edukację dorosłych. Chcemy wykorzystać zdobytą wiedzę do rozwijania długofalowych programów edukacyjnych w polskich więzieniach oraz poszukiwania rozwiązań, które pozwolą lepiej powiązać naukę podczas odbywania kary z możliwościami edukacyjnymi i zawodowymi po jej zakończeniu.
Autor: Seán Carolam


Sfinansowane ze środków UE. Wyrażone poglądy i opinie są jedynie opiniami autora lub autorów i niekoniecznie odzwierciedlają poglądy i opinie Unii Europejskiej, Fundacji Rozwoju Systemu Edukacji lub Narodowej Agencji Programu Erasmus+ i Europejskiego Korpusu Solidarności. Unia Europejska ani podmioty udzielające dotacji nie ponoszą za nie odpowiedzialności.

Publikacja/poradnik/podręcznik dostępny jest na licencji CC-BY 4.0 – Uznanie
autorstwa 4.0 Międzynarodowe
https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/legalcode.pl
























































































































































