Czy historia może stać się narzędziem edukacji, twórczości i społecznej zmiany? W Fundacji Dom Kultury wierzymy, że tak. Dlatego zrealizowaliśmy projekt „Bitwa pod Grunwaldem – więzienna gra strategiczna”, który połączył edukację historyczną, historię sztuki, modelarstwo, działania plastyczne i gry strategiczne z procesem readaptacji społecznej osób odbywających karę pozbawienia wolności.
Projekt był realizowany równolegle w Aresztach Śledczych Warszawie–Białołęce i Warszawie–Służewcu. Wzięło w nim udział 40 mężczyzn odbywających karę pozbawienia wolności.
Od Matejki do gry strategicznej
Pracę rozpoczęliśmy od wprowadzenia do historii bitwy pod Grunwaldem oraz do świata gier strategicznych. Pierwsze zajęcia poprowadziła Grażyna Bastek – historyczka sztuki, kustoszka Muzeum Narodowego w Warszawie i jedna z najwybitniejszych popularyzatorek historii sztuki w Polsce. Punktem wyjścia była analiza obrazu Jana Matejki „Bitwa pod Grunwaldem”, który od ponad stu lat kształtuje wyobrażenia Polaków o jednym z najważniejszych wydarzeń w historii Europy Środkowej.
Następnie uczestnicy, pod kierunkiem artysty Waldemara Petryka, stworzyli przestrzenne makiety pola bitwy. Nie były to klasyczne rekonstrukcje historyczne. Makiety zostały zaprojektowane jako plansze do gry strategicznej, nawiązujące swoją strukturą do szachownicy i umożliwiające rozgrywanie bitew.
Kolejnym etapem było przygotowanie figurek wojsk polsko-litewskich i krzyżackich oraz zasad autorskiej gry strategicznej inspirowanej grami bitewnymi. Zajęcia prowadził Krzysztof Nessel, magister resocjalizacji związany od lat z modelarstwem i grami strategicznymi. Uczestnicy poznali zasady gier bitewnych, malowali figurki poszczególnych oddziałów i podczas próbnych rozgrywek uczyli się zasad poruszania jednostek i prowadzenia ataku. Powstał także regulamin rozgrywki oraz karty opisujące możliwości poszczególnych oddziałów.
Kultura jako narzędzie włączenia społecznego
Osoby przebywające w więzieniach należą do grup szczególnie zagrożonych wykluczeniem społecznym i kulturalnym. Wieloletnia izolacja powoduje ograniczony dostęp do kultury, edukacji i nowych zjawisk społecznych. Utrudnia także rozwijanie zainteresowań, zdobywanie nowych kompetencji oraz podtrzymywanie kontaktu z życiem społecznym.
Dlatego tak ważne są działania umożliwiające aktywne uczestnictwo w kulturze. Projekt nie ograniczał się do przekazywania wiedzy historycznej. Uczestnicy byli współtwórcami całego procesu – budowali i malowali makiety, przygotowywali figurki, poznawali zasady gry, planowali działania swoich oddziałów i podejmowali decyzje podczas rozgrywek. Pracowali wspólnie nad zadaniem, którego efekt zależał od zaangażowania całej grupy.
Projekt pomagał również przeciwdziałać skutkom wykluczenia społecznego i cyfrowego, które często towarzyszą wieloletniej izolacji penitencjarnej. Uczestnicy poznali współczesne formy aktywności rozwijane przez miliony ludzi na całym świecie: modelarstwo, gry strategiczne, rekonstrukcje historyczne i działania projektowe. Zdobywali kompetencje oraz wiedzę o zjawiskach kulturowych, które na wolności są powszechnie dostępne, a w więzieniu pozostają trudno osiągalne.
Nowe pasje i nowe możliwości
W naszej pracy wielokrotnie obserwowaliśmy, że kontakt z kulturą może stać się początkiem nowych zainteresowań. Dla części uczestników projekt był pierwszym spotkaniem z historią sztuki, dla innych okazją do bliższego poznania historii, modelarstwa, malowania figurek czy gier strategicznych.
„Bitwa pod Grunwaldem – więzienna gra strategiczna” pokazała, że edukacja historyczna nie musi ograniczać się do podręczników. Przez kilka tygodni uczestnicy przechodzili od obrazu Matejki i historii bitwy przez budowanie plansz i malowanie armii aż do poznawania zasad gry i pierwszych próbnych rozgrywek.
Wszystko prowadziło do finału – bitwy online pomiędzy dwoma aresztami.
Krzyżacy na Białołęce, Polacy i Litwini na Służewcu
3 października 2026 r. oba areszty połączyły się online. Od rana przygotowywano plansze, karty i figurki, a oddziały zajmowały swoje pozycje. Dopiero przed rozpoczęciem rozgrywki odbyło się losowanie stron konfliktu.
Los zdecydował: Białołęka została Krzyżakami, Służewiec – wojskami polskimi i litewskimi.
Po stronie krzyżackiej na Białołęce rozgrywkę prowadził Marcin Miros, po stronie polsko-litewskiej na Służewcu – Krzysztof Nessel, autor gry.
Z perspektywy Krzyżaków na Białołęce wszystko przez długi czas wyglądało bardzo dobrze. To oni około południa mieli przewagę. Trzeba było uważnie śledzić sytuację na obu planszach, przewidywać posunięcia przeciwnika, przekazywać online informacje o kolejnych ruchach i precyzyjnie liczyć punkty. Uczestnicy kalkulowali, dyskutowali i wspólnie podejmowali decyzje. Potem jednak – trochę jak w 1410 roku – sytuacja zaczęła się zmieniać. Przewaga Krzyżaków stopniała i ostatecznie to oni przegrali bitwę.
Po drugiej stronie ekranu Polacy i Litwini ze Służewca musieli odrabiać straty. Szukali słabszych punktów przeciwnika, planowali kolejne ruchy i stopniowo przejmowali inicjatywę. Ostatecznie szala zwycięstwa przechyliła się na ich stronę.
Rozgrywka trwała długo i wzbudziła sporo emocji. Było przewidywanie ruchów przeciwnika, liczenie punktów, planowanie kolejnych ataków i pilnowanie zasad. A ponieważ bitwa toczyła się jednak w więzieniach, jej oficjalną część zakończył przeciwnik, z którym trudno negocjować – pora obiadu.
Na Białołęce nie oznaczało to jednak końca grania. Po zajęciach uczestnicy zabrali grę do celi, żeby kontynuować rozgrywkę już między sobą.
Finałowi towarzyszył również krótki wykład Marcina Mirosa, historyka i nauczyciela II Liceum Ogólnokształcącego z Oddziałami Dwujęzycznymi im. Stefana Batorego w Warszawie, który opowiedział o bitwie pod Grunwaldem w kontekście historycznym oraz zastanawiał się, jakie polityczne, gospodarcze i kulturowe konsekwencje dla Polski i Europy mogłoby mieć zwycięstwo Zakonu.
Projekt zakończył się więc tak, jak przez wiele tygodni był przygotowywany: od historii i obrazu Matejki, przez własnoręcznie wykonane plansze i armie, aż po strategiczną rozgrywkę między dwoma więzieniami. Samo połączenie online uczestników z dwóch aresztów i rozegranie przez nich jednej wspólnej bitwy było rozwiązaniem prekursorskim – pozwoliło stworzyć sytuację współpracy i rywalizacji pomiędzy grupami, które na co dzień nie mają możliwości bezpośredniego kontaktu.
Dla uczestników projekt oznaczał nie tylko zdobycie wiedzy historycznej i poznanie modelarstwa oraz gier strategicznych. Wielotygodniowa wspólna praca wymagała koncentracji, cierpliwości, precyzji, planowania, przewidywania konsekwencji własnych decyzji oraz współpracy w grupie. Podczas finałowej rozgrywki szczególnie ważne były komunikacja, przestrzeganie wspólnie przyjętych zasad, uczciwe liczenie punktów, podejmowanie decyzji zespołowych i reagowanie na zmieniającą się sytuację. Uczestnicy mogli również zobaczyć konkretny efekt swojej pracy – od pierwszych niepomalowanych figurek i pustych plansz po stworzoną przez siebie grę, którą na zakończenie rzeczywiście rozegrali.
A gra została w obu więzieniach. Bitwa pod Grunwaldem może więc rozpocząć się od nowa – i tym razem Krzyżacy mają szansę na rewanż. Dziękujemy również Panom Osadzonym za cierpliwość, zaangażowanie i za to, że dali się wciągnąć w Bitwę pod Grunwaldem.
Projekt koordynowały Klaudia Kuba i Katarzyna Sabak pod opieką merytoryczną Małgorzaty Brus z Fundacji Dom Kultury. Dziękujemy za współorganizację i zaangażowanie Aresztom Śledczym Warszawie–Białołęce i Warszawie–Służewcu oraz ich wychowawcom i funkcjonariuszom. Jak zawsze dziękujemy Okręgowemu Inspektoratowi Służby Więziennej w Warszawie za wsparcie i współpracę przy realizacji naszych działań.
Opracowanie graficzne projektu: Aleksandra Głowacka
Fot. Archiwum Fundacji Dom Kultury
Projekt zrealizowany przez Fundację Dom Kultury dzięki dofinansowaniu ze środków Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego, przyznanemu w ramach programu Narodowego Centrum Kultury „Kultura – Interwencje. Edycja 2026”.
Publikacja/poradnik/podręcznik dostępny jest na licencji CC-BY 4.0 – Uznanie
autorstwa 4.0 Międzynarodowe
https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/legalcode.pl
